Yerba mate: wat is het en hoe drink je het?

Yerba mate is een cafeïnehoudende drank die je zet van de gedroogde bladeren van de Ilex paraguariensis. Dat is een groenblijvende boom uit de hulstfamilie, familie van de hulst die je in Nederland in de tuin ziet. In het wild wordt hij tot 15 meter hoog. Op plantages wordt hij kort gehouden, zodat de bladeren makkelijk te plukken zijn.

De bladeren zijn stevig en leerachtig, met een licht gekartelde rand. Na het plukken worden ze kort verhit, gedroogd en fijngemaakt. Wat je koopt, is dus een mengsel van gedroogd blad en soms stukjes steel, met een felgroene tot olijfgroene kleur.

De naam bestaat uit twee delen. "Yerba" is Spaans voor kruid. "Mate" komt van het Quechua-woord "mati", de naam voor de kalebas waaruit je de drank traditioneel drinkt. Mate betekent in Zuid-Amerika daarom zowel de drank als de beker. Je ziet het ook geschreven als maté, en in Brazilië heet het erva-mate.

In Argentinië, Uruguay en Paraguay is mate de nationale drank, en in het zuiden van Brazilië hoort hij bij het dagelijks leven. Mensen drinken het thuis, op het werk en onderweg, met een kalebas in de ene hand en een thermosfles in de andere. Je drinkt het zelden alleen: de kalebas gaat rond in de groep. In Europa wordt yerba mate de laatste jaren steeds bekender, als alternatief voor koffie en thee.

Niet echt, al zet en drink je het wel zoals thee. Echte thee, zoals zwarte, groene en witte thee, komt allemaal van één plant: de Camellia sinensis. Yerba mate komt van een heel andere plant, de Ilex paraguariensis. Officieel valt yerba mate daarom onder de kruidenthee, net als rooibos en kamille.

Toch noemen veel mensen het gewoon mate thee of yerba mate thee. Omdat je het op dezelfde manier zet: losse blaadjes, warm water, laten trekken. Je ziet ook namen als Braziliaanse thee, Argentijnse thee of Paraguayaanse thee, naar het land waar het vandaan komt. In de supermarkt en in theewinkels staat het meestal tussen de thee.

Een verschil met de meeste kruidenthee is dat yerba mate cafeïne bevat. Je leest soms dat mate geen cafeïne maar "mateïne" bevat. Dat klopt niet: mateïne is gewoon een andere naam voor cafeïne, dezelfde stof als in koffie en thee. Hetzelfde geldt voor "theïne" in thee.

Yerba mate groeit in het subtropische gebied waar Brazilië, Argentinië en Paraguay aan elkaar grenzen. Het klimaat daar is warm en vochtig, met veel regen. De Guaraní, een volk dat in dat gebied woont, dronken het al lang voordat Europeanen kwamen. Zij kauwden de bladeren of trokken ze in water.

In de 17e eeuw leerden Spaanse jezuïeten de drank kennen. Ze begonnen de plant op grote schaal te kweken op hun missieposten, waardoor mate in Europa een tijdlang "jezuïetenthee" heette. Toen de jezuïeten in 1767 werden verdreven, ging hun kennis over het kweken grotendeels verloren. Pas aan het eind van de 19e eeuw kwamen er weer grote plantages. Daarvoor werd mate vooral in het wild geplukt.

Elk land drinkt mate nu op zijn eigen manier:

Wil je weten hoe ze het in Brazilië en Argentinië precies drinken? Lees dan over chimarrão, de Braziliaanse manier en over mate uit Argentinië.

Van blad tot verpakking gaat yerba mate door vijf stappen. Elke stap heeft invloed op hoe je mate straks smaakt.

1. Oogsten. Takken met bladeren worden met de hand of machinaal geknipt. In Argentinië gebeurt dat vooral in de koelere maanden, van ongeveer april tot september.
2. Kort verhitten. Binnen een dag gaan de bladeren heel even door een vlam of hete lucht. Zo stopt de oxidatie en blijven ze groen. Zonder deze stap zouden ze bruin worden, zoals bij zwarte thee.
3. Drogen. Daarna worden de bladeren gedroogd. Dat gebeurt met hete lucht, of traditioneel boven een houtvuur. Bij een houtvuur neemt het blad de rooksmaak over. Dat heet gerookte mate.
4. Rijpen. In Argentinië en Uruguay laten producenten de mate vaak 6 tot 24 maanden rusten in grote zakken. Dat maakt de smaak zachter en ronder. Braziliaanse mate wordt meestal vers verwerkt en is daardoor feller groen.
5. Malen. Tot slot wordt de mate gesneden of gemalen. De ene producent laat de stukjes steel erin, de andere zeeft ze eruit.

Die keuzes zie en proef je terug:

Onze mate is niet gerookt en zonder stelen. Zo proef je het blad zelf.

Yerba mate bevat drie stoffen uit dezelfde familie, de methylxanthines: cafeïne, theobromine en theofylline. Cafeïne ken je uit koffie en thee. Theobromine zit ook in cacao en pure chocolade. Theofylline zit in kleine hoeveelheden ook in thee.

Een kop yerba mate bevat ongeveer 30 tot 50 mg cafeïne. Hoeveel het precies is, hangt af van hoeveel mate je gebruikt, hoe heet het water is en hoe lang je hem laat trekken. Uit een kalebas drink je vaak meer, omdat je steeds opschenkt.

Daarnaast zitten er plantenstoffen in, zoals polyfenolen (vooral chlorogeenzuur, dat ook in koffie zit) en saponinen. Saponinen geven mate zijn licht bittere smaak en het schuimpje dat je soms ziet bij het opschenken.

Een gezette kop yerba mate bevat vrijwel geen calorieën. Volgens de specificaties van onze leverancier levert 100 ml gezette mate ongeveer 1 kcal op, zonder vet, suiker of eiwit van betekenis. Dat verandert natuurlijk als je er melk, honing of suiker aan toevoegt.

Meer over cafeïne, ook in vergelijking met espresso, matcha en energiedrank, lees je in hoeveel cafeïne er in yerba mate zit.

Er zijn vier manieren om yerba mate te drinken. De traditionele manier is met een kalebas en een bombilla, maar thuis of op je werk kan het net zo goed in een beker of theepot.

In Zuid-Amerika is mate drinken een sociaal ritueel. Eén persoon, de "cebador", vult de kalebas, schenkt water op en geeft hem door. Wie de kalebas krijgt, drinkt hem helemaal leeg en geeft hem terug. Daarna schenkt de cebador opnieuw op voor de volgende. Zo gaat de kalebas de hele kring rond. "Gracias" zeggen betekent dat je klaar bent en geen nieuwe ronde meer wilt.

Stap voor stap lees je het in yerba mate zetten. Over de kalebas zelf, en hoe je die klaarmaakt en schoonhoudt, lees je meer in kalebas en bombilla.

Voor de meeste volwassenen is yerba mate een gewone drank met cafeïne, net als koffie en thee. Er zijn wel een paar dingen die je moet weten.

Cafeïne. De Europese voedselautoriteit EFSA houdt voor gezonde volwassenen maximaal 400 mg cafeïne per dag aan, en 200 mg tijdens de zwangerschap. Met yerba mate komt dat neer op ongeveer 8 koppen per dag, of 4 als je zwanger bent, uit alle dranken samen.

Temperatuur. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek noemt alle zeer hete dranken boven 65 °C waarschijnlijk kankerverwekkend. Dat geldt dus ook voor mate. Laat je kop daarom even afkoelen.

Hoeveelheid. Onderzoek in Zuid-Amerika, waar mensen vaak meer dan een liter per dag drinken, vond een verband tussen veel mate en kanker in mond, keel en slokdarm. Dat verband was sterker boven een liter per dag.

Gerookte mate. Mate die boven een houtvuur gedroogd is, kan meer PAK's bevatten, stoffen die ontstaan bij verbranding. Niet gerookte mate bevat er doorgaans minder.

Over mogelijke effecten op bijvoorbeeld cholesterol of bloedsuiker is nog weinig bekend. De onderzoeken zijn klein en de uitkomsten wisselen. Wat er wel en niet bekend is, lees je in is yerba mate gevaarlijk? en is mate thee gezond?

Yerba mate en matcha worden vaak in één adem genoemd, omdat ze allebei groen zijn en cafeïne bevatten. Toch zijn het heel verschillende dranken.

Het grootste verschil zit in de bereiding. Bij matcha drink je het hele, vermalen blad op. Bij yerba mate laat je het blad trekken en drink je alleen het water. Daardoor is een kop matcha meestal sterker en voller, en is mate lichter. Mate kun je ook vaker opschenken, matcha niet.

Alle verschillen, ook in prijs per kop, staan in yerba mate vs matcha.