De yerba mate plant: alles over Ilex paraguariensis

Yerba mate is geen thee in de strikte zin. Echte thee komt van de theeplant, Camellia sinensis. Yerba mate komt van een heel andere plant: Ilex paraguariensis, een boom uit de hulstfamilie. Het is dus familie van de hulst die je in Nederland in tuinen en bossen ziet. De Franse botanicus Auguste de Saint-Hilaire beschreef de plant in 1822 en gaf hem zijn wetenschappelijke naam, naar Paraguay.

De naam yerba mate is Spaans. Yerba betekent kruid. Mate komt van het Quechua-woord voor de kalebas waaruit je de drank drinkt. In Brazilië heet de plant erva-mate.

De mateplant groeit van nature in een vrij klein gebied in Zuid-Amerika: het grensgebied tussen Paraguay, Argentinië en Brazilië. Hij groeit daar in het subtropische bos, vaak in de schaduw van hogere bomen. Hij houdt van warme zomers, zachte winters, veel regen en zure, goed doorlatende grond.

• Argentinië: vooral in de provincies Misiones en Corrientes, in het noordoosten.
• Brazilië: vooral in de drie zuidelijke staten Paraná, Santa Catarina en Rio Grande do Sul. Daar wordt de mate voor chimarrão geteeld.
• Paraguay: in het oosten en zuiden van het land, waar de Guaraní de plant al eeuwen gebruiken.

Uruguay drinkt heel veel mate, maar teelt er zelf bijna niets van. Het meeste komt uit Brazilië. Buiten Zuid-Amerika wordt yerba mate nauwelijks op grote schaal geteeld, omdat de plant een heel specifiek klimaat nodig heeft.

De Guaraní, de oorspronkelijke bewoners van Paraguay en de omliggende gebieden, verzamelden de bladeren van wilde matebomen al lang voordat de Europeanen kwamen. Ze dronken het warm en koud, en gebruikten het ook bij ceremonies.

In de 17e eeuw begonnen jezuïeten in hun missies in Paraguay en Argentinië de plant te kweken. Dat was niet makkelijk: de zaden van de mateplant kiemen heel slecht. Toen de jezuïeten in 1767 uit Zuid-Amerika verdreven werden, ging veel van die kennis verloren. Lange tijd werd mate daarna weer vooral in het wild geoogst. Pas aan het begin van de 20e eeuw kwamen er opnieuw grote plantages, vooral in Misiones in Argentinië.

Tegenwoordig komt het meeste mate van plantages. Er is ook nog mate die in het bos onder hogere bomen groeit, half wild. Dat wordt vaak verkocht als schaduw-mate, of "barbacuá" als hij boven een vuur gedroogd is.

Een jonge mateplant kan na een paar jaar voor het eerst geoogst worden. Daarna wordt dezelfde boom ongeveer elke anderhalf à twee jaar geknipt. Zo krijgt hij de tijd om nieuwe takken en bladeren te maken.

Bij de oogst worden takken met bladeren geknipt, met de hand of met een machine. In Argentinië gebeurt dat vooral in de koelere maanden, van ongeveer april tot september. Binnen een dag gaan de bladeren kort door een vlam of hete lucht, zodat ze groen blijven. Daarna worden ze gedroogd, soms gerijpt, en gemalen.

Elke stap bepaalt hoe je mate straks smaakt: gerookt of niet, met of zonder stelen, vers of gerijpt. Die stappen lees je stap voor stap in de gids over yerba mate.

Mate bladeren bevatten van nature een aantal stoffen die je ook in koffie, thee en cacao vindt:

Bij 2 gram mate per kop komt die cafeïne neer op ongeveer 22 tot 39 mg per kop. Dat is minder dan een kopje koffie. De saponinen zorgen voor het lichte schuim dat je soms op mate ziet. Hoeveel cafeïne er in andere dranken zit, lees je in cafeïne in koffie, thee en yerba mate. Wat onderzoek zegt over de effecten van mate, lees je in is yerba mate gezond?

Ja, maar alleen als kuipplant. De mateplant is in Nederland niet winterhard. Een korte, lichte nachtvorst overleeft hij soms, maar een Nederlandse winter buiten niet. Zo groeit hij goed:

Kopen of zaaien? Koop liever een jonge plant bij een gespecialiseerde kwekerij of online. Zaaien is lastig: de zaden kiemen traag en onregelmatig, vaak pas na maanden, en lang niet allemaal.

Kun je er zelf mate van maken? Een beetje. Een jonge plant in een pot geeft te weinig blad om er echt van te drinken. Wil je het toch proberen, verhit dan een paar verse blaadjes heel kort in een droge, hete pan, zodat ze groen blijven. Droog ze daarna op een lage stand in de oven, op 60 tot 80 °C, tot ze knisperen, en verkruimel ze. Zo kom je in de buurt van hoe het in Zuid-Amerika gaat. Verwacht geen smaak zoals die uit een pak, want die mate is vaak maanden gerijpt.

Yerba mate is een hulstsoort, maar niet dezelfde als de hulst die je in Nederland kent. Er zijn honderden soorten hulst. Maar een paar daarvan bevatten cafeïne en worden als drank gebruikt:

Maak dus nooit thee van de hulst uit je tuin of het bos. De rode bessen van gewone hulst zijn giftig, zeker voor kinderen en huisdieren. Ook de bladeren zijn niet geschikt om te drinken.

Is yerba mate hetzelfde als matcha? Ook niet. Matcha is gemalen blad van de theeplant, uit Japan. Het verschil lees je in yerba mate vs matcha.