Is yerba mate gevaarlijk? Nadelen en bijwerkingen op een rij

Nee, voor de meeste volwassenen niet. Yerba mate is een drank met cafeïne, net als koffie en thee, en wordt in Zuid-Amerika al eeuwen dagelijks gedronken. Bij normaal gebruik past het gewoon in je dag.

Toch lees je regelmatig dat mate gevaarlijk zou zijn. Dat komt niet uit de lucht vallen. Er zijn drie risico's die in onderzoek naar voren komen, en die hebben vooral te maken met hoe en hoeveel je mate drinkt:

Het goede nieuws: aan alle vier kun je zelf iets doen. In de rest van dit artikel lees je per risico wat onderzoek precies zegt, zodat je zelf kunt bepalen hoe je yerba mate drinkt.

De nadelen van yerba mate lijken sterk op die van koffie en thee. Ze hebben vooral te maken met cafeïne, temperatuur en de manier waarop mate gemaakt wordt. Op een rij:

• Het bevat cafeïne. Een kop bevat ongeveer 30 tot 50 mg. Drink je veel, of laat op de dag, dan kun je slechter slapen of onrustig worden.
• Je drinkt makkelijk meer dan je denkt. Mate schenk je vaak op. Uit een kalebas drink je zo in een uur een liter of meer, en daarmee ook meer cafeïne dan uit één kopje.
• Heel hete mate is niet goed voor je slokdarm. In Zuid-Amerika wordt mate vaak bijna kokend gedronken. Dat geldt voor alle dranken boven 65 °C, ook thee en koffie.
• Gerookte mate kan meer PAK's bevatten. Die stoffen ontstaan als de bladeren boven een houtvuur worden gedroogd.
• Pure mate is bitter. Voor veel mensen is de smaak in het begin even wennen. Dat is geen gezondheidsrisico, maar wel een reden waarom mensen afhaken.
• Niet voor iedereen geschikt. Zwangere vrouwen, kinderen en mensen met hoge bloeddruk, hartritmestoornissen of maagklachten moeten oppassen met cafeïne.

Geen van deze nadelen is uniek voor mate. Het verschil is vooral dat mate in Zuid-Amerika vaak heel heet en in grote hoeveelheden wordt gedronken.

De bijwerkingen van yerba mate komen bijna altijd door de cafeïne. De meeste mensen merken bij een paar koppen per dag niets bijzonders. Drink je veel, of ben je gevoelig voor cafeïne, dan kun je last krijgen van:

• onrust of een opgejaagd gevoel
• hartkloppingen of een snellere hartslag
• slecht inslapen of onrustig slapen
• maagklachten, vooral als je mate op een lege maag drinkt
• vaker moeten plassen
• hoofdpijn als je ineens stopt na een periode van veel drinken

Hoe gevoelig je bent, verschilt sterk per persoon. Dat heeft onder meer te maken met hoe snel je lever cafeïne afbreekt, en dat is deels erfelijk. De een slaapt prima na een kop in de avond, de ander ligt na een kop om 16.00 uur nog wakker. Ook je gewicht, of je rookt en of je zwanger bent, maakt verschil.

De EFSA ziet bij gezonde volwassenen geen problemen bij een enkele portie tot 200 mg cafeïne, en tot 400 mg verspreid over de dag. Merk je toch klachten? Drink dan minder mate, gebruik minder mate per kop, of drink je laatste kop eerder op de dag.

Yerba mate bevat drie stoffen uit dezelfde familie: cafeïne, theobromine en theofylline. Je kent ze uit koffie, thee en cacao. Wat ze in je lichaam doen, is dus niet anders dan bij die dranken.

De cafeïne wordt binnen ongeveer 30 tot 60 minuten na het drinken opgenomen in je bloed. Daarna breekt je lever het langzaam af. Bij de meeste volwassenen duurt het gemiddeld 4 tot 6 uur voordat de helft is afgebroken. Bij sommige mensen gaat dat veel sneller, bij anderen veel langzamer. Tijdens de zwangerschap kan het oplopen tot ruim 10 uur, en bij rokers gaat het juist sneller.

Theobromine werkt milder dan cafeïne en blijft langer in je lichaam. Van theofylline bevat mate maar heel weinig.

Wat betekent dat in de praktijk? Een kop mate om 15.00 uur kan bij een langzame afbreker om 22.00 uur nog voor een groot deel in het bloed zitten. Slaap je slecht, drink je laatste kop dan liever voor 14.00 uur. En omdat je mate vaak opschenkt, neem je de cafeïne vaak verspreid over een langere tijd op dan bij één kop koffie.

In 2016 onderzocht het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC), onderdeel van de Wereldgezondheidsorganisatie, of mate kankerverwekkend is. De uitkomst maakt een belangrijk onderscheid:

Waar komt de zorg vandaan? Uit onderzoek in Zuid-Amerika. Mensen die jarenlang dagelijks grote hoeveelheden zeer hete mate dronken, kregen vaker slokdarmkanker. Dat verband was sterker bij mensen die ook rookten of alcohol dronken.

Een overzichtsstudie uit 2018 bundelde 15 onderzoeken uit Zuid-Amerika. Die vond een verband tussen mate drinken en kanker in mond, keel, strottenhoofd en slokdarm, ook bij mate die niet heet gedronken werd. Het verband was sterker bij mensen die meer dan een liter per dag dronken. Het gaat om observationeel onderzoek: het laat een verband zien, maar niet wat de oorzaak is. Hoeveelheid, PAK's in traditionele mate, roken en alcohol spelen mogelijk allemaal mee.

Daarnaast vonden onderzoekers in sommige merken yerba mate hoge gehaltes PAK's. Een onderzoek uit 2012 liet zien dat die gehaltes sterk verschilden per merk, per partij en per manier van drogen.

Kort gezegd: de risico's zitten vooral bij heel hete mate, heel veel mate en gerookte mate. Drink je niet te heet, met mate en niet gerookt, dan beperk je ze.

Of mate gerookt is, hangt af van hoe hij gedroogd wordt. Traditioneel liggen de bladeren een tot twee dagen op een rooster boven een houtvuur. Die methode heet barbacuá. Het blad droogt, en neemt tegelijk de rook en de rooksmaak op. Tegenwoordig drogen veel producenten met hete lucht, zonder direct contact met rook.

Bij verbranding van hout ontstaan PAK's: polycyclische aromatische koolwaterstoffen. Je kent ze ook van gegrild vlees en van sigarettenrook. Sommige PAK's zijn kankerverwekkend. Onderzoekers vonden in mate die met rook gedroogd was, duidelijk meer PAK's dan in mate die op een andere manier gedroogd was.

Op de verpakking staat niet altijd of mate gerookt is. Soms zie je "sin humo" staan: dat betekent zonder rook. Twijfel je, ruik dan aan de mate. Ruikt hij naar een kampvuur, dan is hij vrijwel zeker gerookt.

Voor gezonde volwassenen houdt de Europese voedselautoriteit EFSA 400 mg cafeïne per dag aan als veilige grens, en maximaal 200 mg in één keer. Een kop yerba mate bevat ongeveer 30 tot 50 mg cafeïne. Dat komt neer op ongeveer 8 koppen per dag, als je verder geen cafeïne drinkt.

Tel wel alles bij elkaar op. Drink je 's ochtends twee koppen koffie (samen ongeveer 180 mg), dan blijft er voor de rest van de dag ruimte voor ongeveer 5 koppen mate. Ook cola, energiedrank en pure chocolade bevatten cafeïne.

Let extra op bij een kalebas. Omdat je steeds opschenkt, drink je uit één kalebas al snel een halve tot een hele liter. Dat is meer cafeïne dan uit één kopje, en het is ook de hoeveelheid waarbij onderzoekers in Zuid-Amerika een hoger risico zagen. Drink je vaak uit een kalebas, houd dan de hoeveelheid in de gaten.

Voor sommige groepen is extra voorzichtigheid verstandig, vooral vanwege de cafeïne. Hoor je bij een van deze groepen, dan hoef je mate niet per se te laten staan, maar is overleg of een kleinere hoeveelheid slim.

Voor een kind van 30 kilo betekent de EFSA-grens maximaal 90 mg cafeïne per dag. Dat zijn ongeveer twee koppen mate, en een blikje cola telt al mee.

Met een paar simpele gewoontes haal je de meeste risico's weg:

1. Gebruik water van 70 tot 80 °C, nooit kokend. Dat is beter voor de smaak, want kokend water maakt mate bitter. En het voorkomt dat je hem heter drinkt dan nodig.
2. Laat je kop even afkoelen voordat je drinkt. Zo blijf je onder de 65 °C. Drink je uit een kalebas, schenk dan niet steeds kokend water bij.
3. Kies niet gerookte mate. Die bevat doorgaans minder PAK's en smaakt bovendien frisser.
4. Blijf onder 400 mg cafeïne per dag. Tel koffie, thee, cola en energiedrank mee.
5. Drink je laatste kop in de middag. Cafeïne werkt een paar uur door. Liever voor 14.00 uur als je slecht slaapt.
6. Wissel af. Drink niet alleen mate, maar ook water en dranken zonder cafeïne. Zeker op dagen dat je veel opschenkt.

Hoe je mate op de juiste temperatuur zet, ook zonder thermometer, lees je in onze uitleg over yerba mate zetten.

Nee, voor de meeste mensen niet. De risico's die je online leest, gaan over heel veel cafeïne, heel veel of zeer hete mate, en gerookte mate. Die risico's komen vooral uit Zuid-Amerika, waar mensen mate vaak bijna kokend en met meer dan een liter per dag drinken.

Drink je mate met mate, niet te heet en kies je niet gerookte mate, dan is het een gewone drank met cafeïne, net als koffie en thee. Zwanger, een hartaandoening of medicijnen? Overleg dan eerst met je huisarts of verloskundige. En merk je dat je slechter slaapt of onrustig wordt, drink dan minder of eerder op de dag.

Meer weten over de drank zelf? Lees wat yerba mate is en waar het vandaan komt, of hoeveel cafeïne er precies in zit.