Mate kalebas en bombilla: kiezen, gebruiken en schoonhouden

Een mate kalebas is de beker waaruit je traditioneel yerba mate drinkt. Oorspronkelijk is het de uitgeholde en gedroogde vrucht van de fleskalebas, Lagenaria siceraria. Dat is een klimplant uit dezelfde familie als de pompoen en de komkommer. De vruchten krijgen een harde schil, die na het drogen sterk en waterdicht is. Al eeuwen worden ze gebruikt als fles, schaal of beker.

In Zuid-Amerika heet de beker zelf ook "mate". Dat woord komt van het Quechua "mati", de naam voor zo'n kalebas. Het werd later de naam van de drank. In Brazilië heet de grote kalebas voor chimarrão een "cuia".

Tegenwoordig noemen mensen elke mate beker een kalebas, ook als hij van hout, keramiek, glas of roestvrij staal is. Die zijn makkelijker in onderhoud, maar een echte kalebas geeft de mate een eigen, licht aardse smaak die veel liefhebbers juist zoeken.

Een kalebas is geen pompoen. Ze zijn familie van elkaar, maar een pompoen eet je, terwijl een kalebas een harde, houtachtige schil krijgt die je laat drogen. Daarom is een kalebas wel geschikt als beker en een pompoen niet.

Een bombilla is een metalen rietje met een filter onderaan. Je zet hem in de kalebas, tussen de natte mate, en drinkt erdoor. Het filter houdt de blaadjes tegen, zodat je alleen de mate drinkt en geen stukjes blad in je mond krijgt.

Het woord komt uit het Spaans en betekent letterlijk "pompje". In Spanje betekent bombilla ook gloeilamp, en daarom vind je online soms lampen als je naar een bombilla zoekt. In Brazilië heet hij "bomba".

Een bombilla is meestal 15 tot 20 centimeter lang. Bovenaan zit een mondstuk, vaak iets plat of gebogen, zodat hij prettig drinkt. Onderaan zit het filter: een platte lepel met gaatjes, een bolletje met gaatjes of een spiraalveer om het rietje. Hoe fijner het filter, hoe minder blaadjes er doorheen komen, maar hoe sneller hij ook verstopt.

Een bombilla gebruik je niet alleen in een kalebas. Je kunt hem ook in een gewone mok of glas zetten met losse mate erin. Een beker met een ingebouwd filterrietje werkt op dezelfde manier.

De belangrijkste keuze is het materiaal. Dat bepaalt de smaak, hoeveel onderhoud de kalebas vraagt en of je hem eerst moet klaarmaken.

Nieuw met mate? Begin dan met keramiek, glas of staal. Die smaken neutraal, hoeven niet klaargemaakt te worden en kunnen niet schimmelen. Merk je dat je vaker mate drinkt en wil je het traditionele gevoel, dan is een echte kalebas een mooie volgende stap.

Let ook op de inhoud. Een kleine kalebas van 150 tot 200 ml is genoeg voor één persoon en drinkt snel leeg. Wil je mate delen in een groep, of drink je chimarrão, neem dan een grotere.

Naast het materiaal verschillen kalebassen ook in vorm. Elke vorm hoort bij een land of een manier van drinken.

Een smalle opening houdt de warmte beter vast en zorgt dat de mate minder snel uitwast. Een wijde opening is makkelijker te vullen en schoon te maken, en past goed bij fijngemalen Braziliaanse mate. Voor beginners is een middelgrote, ronde kalebas met een stevige voet het makkelijkst: die blijft staan en is goed vast te houden.

Een goede bombilla filtert goed, verstopt niet snel en is makkelijk schoon te maken. Let op twee dingen: het filter en het materiaal.

Onze tip: kies roestvrij staal met een platte lepel of een veer die je eraf kunt halen. Die werkt met bijna elke mate, en je maakt hem in een paar seconden schoon. Let er ook op dat het mondstuk niet te scherp is en dat de bombilla lang genoeg is voor je kalebas.

Een echte kalebas en een houten kalebas maak je eerst klaar voordat je erin drinkt. In Zuid-Amerika heet dat "curar", genezen. Zo haal je losse binnenvliesjes en een bittere bijsmaak weg, en wordt de binnenkant gesloten zodat hij minder snel scheurt of schimmelt. Keramiek, glas en staal hoef je niet klaar te maken.

1. Vul de kalebas met natte, gebruikte mate of met verse mate en een beetje warm water. Vul tot net onder de rand.
2. Schenk warm water op, rond de 70 °C, niet kokend.
3. Laat het 24 uur staan. De binnenkant neemt het vocht en de smaak op.
4. Gooi de mate weg en schraap de binnenkant voorzichtig met een lepel. Zo haal je losse vliesjes en zachte resten eruit.
5. Spoel na met warm water, zonder zeep.
6. Herhaal dit nog een of twee keer tot het water helder blijft en de binnenkant glad aanvoelt.
7. Laat de kalebas helemaal drogen voordat je hem voor het eerst gebruikt.

Bij een houten kalebas gaat het op dezelfde manier, maar is één of twee keer vaak genoeg. Ruik je na het klaarmaken nog een sterke houtgeur, dan is dat normaal: die neemt bij gebruik vanzelf af.

Met een klaargemaakte kalebas en een bombilla zet je mate in een paar stappen:

1. Vul de kalebas voor de helft tot twee derde met mate.
2. Leg je hand op de opening, draai de kalebas om en schud kort. Het fijne poeder komt dan bovenop en verstopt je bombilla niet.
3. Houd de kalebas schuin, zodat de mate aan één kant een heuveltje vormt. In Argentinië heet dat de "montañita".
4. Schenk een klein beetje lauw water in het lage deel en wacht een minuut.
5. Zet de bombilla in het natte, lage deel, met je duim op de opening. Verplaats hem daarna niet meer.
6. Schenk water van 70 tot 80 °C in het lage deel, drink de kalebas leeg en schenk opnieuw op.

Zo kun je 10 keer of vaker opschenken. Drink je samen, dan schenkt één persoon steeds op en geeft de kalebas door. Wie hem krijgt, drinkt hem helemaal leeg en geeft hem terug. Meer details, ook over de juiste temperatuur zonder thermometer, lees je in yerba mate zetten.

Een natuurlijke kalebas of houten mate leeft. Als je hem goed verzorgt, gaat hij lang mee en krijgt hij steeds meer karakter. Als je hem nat laat staan, kan hij gaan schimmelen.

Na elk gebruik:

• Haal de mate er direct uit. Laat natte mate nooit een nacht in de kalebas staan.
• Spoel de kalebas om met warm water, zonder zeep. Zeep trekt in het materiaal en proef je later terug.
• Laat hem open drogen op een luchtige plek, niet in de felle zon en niet op de verwarming. Te snel drogen kan scheuren geven.

Schimmel? Witte of groene plekjes binnenin betekenen dat de kalebas te lang nat is geweest. Schrob de binnenkant met een borstel en een mengsel van warm water en een scheut azijn of een lepel zuiveringszout. Spoel goed na en laat de kalebas een paar dagen helemaal drogen. Komt de schimmel steeds terug, of ruikt de kalebas muf, vervang hem dan.

Keramiek, glas en staal kun je gewoon afwassen met een beetje afwasmiddel. Veel stalen en glazen bekers kunnen ook in de vaatwasser. Een echte of houten kalebas nooit.

Een bombilla raakt na verloop van tijd verstopt door fijne mate die in het filter blijft zitten. Met een paar gewoontes blijft hij schoon:

• Direct na gebruik: spoel hem onder de kraan en blaas of schud het water eruit.
• Elke week: maak de binnenkant schoon met een pijpenrager of een smal borsteltje. Is het filter afneembaar, haal het er dan af.
• Af en toe: leg een stalen bombilla 5 tot 10 minuten in kokend water, of een nacht in water met een lepel zuiveringszout. Zo los je aanslag op.

Roestvrij staal kan meestal in de vaatwasser. Alpaca en messing liever niet: die kunnen verkleuren. Bamboe spoel je alleen om en laat je goed drogen.

Verstopt je bombilla steeds tijdens het drinken? Dan is je mate waarschijnlijk erg fijn, of beweeg je de bombilla. Schud de mate voor het opschenken goed, zodat het poeder bovenop komt, en laat de bombilla staan waar hij staat.

Een goed verzorgde kalebas gaat jaren mee. Hoe langer je hem gebruikt, hoe meer hij de smaak van je mate aanneemt. Veel liefhebbers vinden een oude kalebas daarom juist lekkerder dan een nieuwe.

Tijd voor een nieuwe is het als:

• er een barst in de kalebas zit die doorloopt of lekt
• schimmel na schoonmaken steeds terugkomt
• de kalebas muf of zuur ruikt, ook als hij droog is
• de binnenkant zacht of rafelig wordt

Een paar dingen helpen om je kalebas langer mee te laten gaan. Drink je elke dag mate, wissel dan af met twee kalebassen, zodat elke kalebas een dag goed kan drogen. Gebruik een echte kalebas alleen voor mate: melk en suiker trekken in het materiaal en geven sneller schimmel. En bewaar hem op een droge plek, niet in een afgesloten kast.

Keramiek, glas en staal gaan in principe onbeperkt mee, zolang ze niet breken. Een bombilla van roestvrij staal ook. Vervang een bombilla als het filter beschadigd is en er steeds blaadjes doorheen komen.

Een kalebas is mooi, maar niet altijd handig. Op je werk, onderweg of als je net begint met mate, is een beker met een ingebouwd filterrietje een stuk makkelijker. Je doet de mate direct in de beker, schenkt op en drinkt via het rietje. Klaarmaken hoeft niet, en schoonmaken doe je in een minuut.

Zo drinken wij onze mate zelf het vaakst: warm in de ochtend, en op warme dagen koud met ijsblokjes. Onze tumbler met filterrietje is van dubbelwandig glas, dus je mate blijft warm terwijl je de beker gewoon vasthoudt. Neem je mate mee naar je werk? Doe de mate thuis alvast in de beker en schenk op je werk warm water op. Hoeveel mate je erin doet en hoe lang je hem laat trekken, lees je in yerba mate zetten.